Nhà thờ Hồi giáo Xanh đã tọa lạc ở trung tâm Istanbul hơn 400 năm. Được xây dựng dưới triều đại của Sultan Ahmed I thuộc Đế chế Ottoman, công trình vẫn là một trong những địa danh dễ nhận biết nhất của thành phố, với sáu ngọn tháp, một loạt mái vòm xếp tầng và nội thất được trang trí bằng hàng nghìn viên gạch gốm.
Có tên chính thức là Nhà thờ Hồi giáo Sultan Ahmed hay Sultanahmet Camii, công trình đã chứng kiến nhiều thế kỷ đổi thay ở Istanbul. Từ khi được xây dựng vào đầu thế kỷ 17 cho đến đợt trùng tu gần đây, lịch sử Nhà thờ Hồi giáo Xanh phản ánh sự phát triển của kiến trúc Ottoman, các truyền thống hoàng gia và đời sống tôn giáo trong thành phố.
Nhà thờ Hồi giáo Xanh được xây dựng khi nào?
Việc xây dựng Nhà thờ Hồi giáo Xanh bắt đầu vào năm 1609 dưới triều đại của Sultan Ahmed I, người cai trị Đế chế Ottoman từ năm 1603 đến 1617. Nhà thờ Hồi giáo chính được hoàn thành vào khoảng năm 1616–1617, trong khi một số hạng mục của quần thể xung quanh tiếp tục được xây dựng trong những năm sau đó. Nhà thờ được xây dựng tại Sultanahmet, bên cạnh trường đua ngựa Byzantine cũ và đối diện trực tiếp với Hagia Sophia. Vị trí nổi bật này đã đưa nhà thờ Hồi giáo hoàng gia mới vào hàng những công trình quan trọng nhất của Istanbul cổ kính.
Vào thời điểm đó, Istanbul đã là thủ đô của Đế chế Ottoman hơn 150 năm. Việc xây dựng Nhà thờ Hồi giáo Xanh là một sự bổ sung lớn cho cảnh quan tôn giáo và kiến trúc của thành phố.
Ai đã xây dựng Nhà thờ Hồi giáo Xanh?
Nhà thờ Hồi giáo Xanh được xây dựng theo lệnh của Sultan Ahmed I, người trở thành quốc vương Ottoman vào năm 1603 khi mới 13 tuổi. Ông muốn xây dựng một quần thể tôn giáo đồ sộ tại kinh đô đế quốc, tiếp nối truyền thống của các vị quân chủ Ottoman tiền nhiệm, những người từng cho xây dựng các nhà thờ Hồi giáo lớn.
Kiến trúc sư phụ trách dự án là Sedefkâr Mehmed Ağa, một nhân vật quan trọng trong kiến trúc Ottoman, từng được đào tạo theo truyền thống kiến trúc do Mimar Sinan gây dựng. Mehmed Ağa thiết kế một nhà thờ Hồi giáo kết hợp các nguyên tắc kiến trúc Ottoman đã được định hình, đồng thời phát triển bố cục hoành tráng mang dấu ấn riêng. Mái vòm trung tâm, các bán mái vòm bao quanh, sân rộng và sáu ngọn tháp đã tạo nên một trong những công trình dễ nhận diện nhất của thời kỳ Ottoman cổ điển muộn.
Vì sao Sultan Ahmed I xây dựng Nhà thờ Hồi giáo Xanh?
Sultan Ahmed I cho xây dựng nhà thờ Hồi giáo này một phần nhằm thể hiện quyền lực đế quốc và sự bảo trợ tôn giáo. Các quần thể nhà thờ Hồi giáo lớn là biểu tượng quan trọng của quyền cai trị Ottoman, cung cấp không gian thờ phụng cùng các dịch vụ giáo dục, từ thiện và xã hội.
Khác với một số công trình xây dựng đế quốc trước đó gắn liền với những chiến thắng quân sự, Nhà thờ Hồi giáo Xanh được tài trợ từ ngân khố hoàng gia. Dự án thể hiện quyết tâm của nhà vua trong việc để lại một di sản kiến trúc quan trọng tại Istanbul. Vị trí đối diện Hagia Sophia mang ý nghĩa đặc biệt. Hai công trình đồ sộ này đã định hình đường chân trời của khu Sultanahmet, đại diện cho những chương khác nhau trong lịch sử Byzantine và Ottoman của thành phố.
Quá trình xây dựng Thánh đường Xanh: 1609–1617
Việc xây dựng Thánh đường Xanh đòi hỏi quá trình lên kế hoạch kỹ lưỡng, vật liệu, thợ thủ công lành nghề và nhân công. Công trình khởi công năm 1609, với Sedefkâr Mehmed Ağa giám sát dự án và điều phối các yếu tố kiến trúc, trang trí khác nhau.
Cấu trúc chính của thánh đường được xây bằng đá, với mái vòm trung tâm lớn được nâng đỡ bởi bốn trụ lớn. Các bán mái vòm bao quanh giúp phân bổ trọng lượng của công trình và tạo nên một sảnh cầu nguyện rộng lớn. Tòa nhà cũng cần có các hành lang, cửa sổ, tháp nhọn, chi tiết chạm khắc đá và gạch men được thiết kế cẩn thận. Nội thất được hoàn thiện bằng thư pháp, họa tiết trang trí vẽ tay, chi tiết bằng đá cẩm thạch và gạch Iznik đặc trưng.
Thánh đường về cơ bản đã hoàn thành vào 1616–1617, không lâu trước khi Sultan Ahmed I qua đời năm 1617. Dù công trình cầu nguyện chính được hoàn tất khi ông còn sống, việc xây dựng toàn bộ quần thể vẫn tiếp tục sau giai đoạn ban đầu.
Vì sao nơi này được gọi là Blue Mosque?
Tên chính thức của công trình là Sultan Ahmed Mosque, nhưng nơi này được biết đến rộng rãi trên toàn thế giới với tên gọi Blue Mosque vì những viên gạch trang trí có tông màu xanh lam được sử dụng khắp nội thất.
Hàng nghìn viên gạch gốm Iznik bao phủ một phần các bức tường phía dưới và các hành lang. Hoa văn trên gạch gồm hoa lá, họa tiết hình học cùng những mô típ trang trí Ottoman truyền thống khác. Màu xanh lam đặc biệt nổi bật, dù gạch cũng có các màu xanh ngọc, xanh lá, trắng và đỏ. Vẻ đẹp nội thất được tô điểm thêm bởi các họa tiết sơn trang trí và ánh sáng tự nhiên tràn vào qua nhiều ô cửa sổ. Tất cả những yếu tố này cùng tạo nên bầu không khí đặc trưng gắn liền với nhà thờ Hồi giáo.
Lịch sử sáu ngọn tháp của Blue Mosque
Blue Mosque nổi tiếng với sáu ngọn tháp, một đặc điểm khác thường trong kiến trúc nhà thờ Hồi giáo Ottoman. Bốn ngọn tháp nằm bên cạnh sảnh cầu nguyện chính, còn hai ngọn ở gần sân trong.
Theo một truyền thuyết phổ biến, Sultan Ahmed I yêu cầu xây những ngọn tháp bằng vàng, nhưng kiến trúc sư đã hiểu nhầm altın (bằng vàng) thành altı (sáu). Dù câu chuyện này chưa được xác thực về mặt lịch sử, sáu ngọn tháp vẫn là một trong những đặc điểm kiến trúc nổi bật nhất của nhà thờ Hồi giáo.
Thánh đường Xanh trong quần thể hoàng gia Ottoman
Ban đầu, Thánh đường Xanh được thiết kế làm trung tâm của một quần thể lớn hơn, được gọi là külliye. Trong kiến trúc Ottoman, külliye gồm các công trình phục vụ các chức năng tôn giáo, giáo dục, từ thiện và cộng đồng.
Quần thể Sultan Ahmed bao gồm một số công trình ngoài thánh đường chính:
- Madrasa: Công trình dùng cho việc giáo dục tôn giáo.
- Điện hoàng gia: Không gian gắn liền với những chuyến viếng thăm thánh đường của vị sultan.
- Lăng mộ Sultan Ahmed I: Nơi an táng vị mạnh thường quân xây dựng thánh đường.
- Chợ Arasta: Khu thương mại gắn liền với quần thể lịch sử.
- Các công trình từ thiện và dịch vụ: Những cơ sở ban đầu phục vụ việc chăm sóc sức khỏe, phân phát thực phẩm và các nhu cầu khác của cộng đồng.
Không phải công trình nào cũng còn nguyên vẹn như thuở ban đầu, nhưng những kiến trúc còn lại cho thấy Blue Mosque được thiết kế không chỉ như một nơi thờ phụng riêng lẻ.
Blue Mosque dưới thời Đế chế Ottoman
Sau khi hoàn thành, Blue Mosque trở thành một trong những thánh đường Hồi giáo hoàng gia lớn của Istanbul. Vị trí gần Topkapi Palace và các công trình tôn giáo quan trọng khác đã đặt nơi đây vào trung tâm đời sống nghi lễ của Ottoman.
Thánh đường được sử dụng cho các buổi cầu nguyện hằng ngày, lễ cầu nguyện tập thể vào thứ Sáu và các dịp lễ tôn giáo. Nơi đây cũng là một địa danh nổi bật đối với cư dân và du khách khi tiến vào bán đảo lịch sử. Theo thời gian, khu Sultanahmet tiếp tục phát triển quanh thánh đường. Các sân trong, khu vườn, đường phố xung quanh và những tòa nhà thương mại đã trở thành một phần trong đời sống thường nhật ở Istanbul.
Dù thủ đô Ottoman đã thay đổi đáng kể trong những thế kỷ tiếp theo, Blue Mosque vẫn giữ nguyên chức năng tôn giáo và vị thế nổi bật về kiến trúc.
Kiến trúc của Thánh đường Xanh phát triển như thế nào?
Thánh đường Xanh đánh dấu một giai đoạn quan trọng trong kiến trúc Ottoman cổ điển. Thiết kế của công trình chịu ảnh hưởng từ những thánh đường hoàng gia trước đó, đặc biệt là truyền thống kiến trúc gắn liền với Mimar Sinan.
Sảnh cầu nguyện trung tâm được che phủ bởi một mái vòm lớn, chống đỡ trên bốn trụ đồ sộ. Các bán mái vòm mở rộng không gian có mái che theo bốn hướng, trong khi những mái vòm nhỏ hơn tạo nên sự chuyển tiếp dần giữa kết cấu chính và các bộ phận bao quanh. Sân rộng được bao quanh bởi hành lang có mái, với các hàng cột và mái vòm nhỏ. Bên trong, những tác phẩm gạch ốp, đồ nội thất bằng đá cẩm thạch, nghệ thuật thư pháp và các họa tiết trang trí được vẽ thể hiện tay nghề thủ công tinh xảo của Đế chế Ottoman đầu thế kỷ 17.
Đối với du khách quan tâm đến các chi tiết trang trí của công trình, cách bố trí các mái vòm, gạch ốp bên trong thánh đường và mối liên hệ giữa sân với sảnh cầu nguyện là những đặc điểm đặc biệt quan trọng.
Nhà thờ Hồi giáo Xanh trong Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ hiện đại
Việc thành lập Cộng hòa Türkiye vào năm 1923 đánh dấu một sự thay đổi lớn về chính trị và thể chế, nhưng Nhà thờ Hồi giáo Xanh vẫn tiếp tục hoạt động như một nơi thờ phụng Hồi giáo.
Trong suốt thế kỷ 20, nhà thờ Hồi giáo cũng trở thành một trong những di tích lịch sử được ghé thăm nhiều nhất Istanbul. Vị trí gần Hagia Sophia, Topkapi Palace và Basilica Cistern khiến nơi đây trở thành điểm dừng chân quan trọng đối với du khách khám phá Sultanahmet.
Nhà thờ Hồi giáo nằm trong Khu vực lịch sử Istanbul, được UNESCO đưa vào Danh sách Di sản Thế giới năm 1985. Danh hiệu này công nhận tổng thể cảnh quan lịch sử rộng lớn hơn, chứ không xếp Nhà thờ Hồi giáo Xanh thành một Di sản Thế giới riêng biệt.
Đợt trùng tu gần đây của Nhà thờ Hồi giáo Xanh
Giống như nhiều công trình lịch sử khác, Nhà thờ Hồi giáo Xanh đã trải qua các đợt sửa chữa và trùng tu nhằm bảo tồn những đặc điểm kiến trúc. Các dự án bảo tồn đã xử lý những hạng mục như mái vòm, phần xây bằng đá, các bề mặt trang trí và chi tiết nội thất lịch sử.
Một chiến dịch trùng tu quy mô lớn bắt đầu vào năm 2018. Công trình bao gồm việc bảo tồn kết cấu và trang trí, trong đó chú trọng đến các họa tiết trang trí nội thất của nhà thờ Hồi giáo cùng những yếu tố lịch sử khác. Vào ngày 21 tháng 4 năm 2023, nhà thờ Hồi giáo chính thức mở cửa trở lại sau chiến dịch trùng tu lớn. Dự án đánh dấu một giai đoạn quan trọng trong việc bảo tồn một công trình đã được sử dụng cho mục đích tôn giáo suốt nhiều thế kỷ.
Ngày nay, Nhà thờ Hồi giáo Xanh vẫn được sử dụng để cầu nguyện chứ?
Có. Nhà thờ Hồi giáo Xanh vẫn là một nhà thờ Hồi giáo đang hoạt động, với các buổi cầu nguyện hằng ngày và lễ cầu nguyện cộng đồng vào thứ Sáu. Đây vừa là một di tích lịch sử, vừa là công trình tôn giáo quan trọng đối với cộng đồng địa phương.
Du khách muốn tham quan nhà thờ Hồi giáo nên nhớ rằng giờ tham quan được sắp xếp theo các khung giờ cầu nguyện. Khách được vào cửa miễn phí, nhưng việc tham quan có thể tạm thời bị hạn chế trong lúc hành lễ. Du khách cần ăn mặc phù hợp và tôn trọng chức năng tôn giáo của nhà thờ Hồi giáo.
Nếu đang chuẩn bị cho chuyến tham quan, hướng dẫn Cách đến Nhà thờ Hồi giáo Xanh của chúng tôi giải thích các lựa chọn di chuyển chính và cách đến Sultanahmet.
Vì sao Nhà thờ Hồi giáo Xanh có ý nghĩa quan trọng trong lịch sử Istanbul?
Nhà thờ Hồi giáo Xanh thể hiện tham vọng kiến trúc của Sultan Ahmed I và những thành tựu nghệ thuật của Đế chế Ottoman đầu thế kỷ 17. Việc xây dựng công trình đã kết hợp kiến trúc, nghệ thuật trang trí, truyền thống tôn giáo và quy hoạch đô thị trong một quần thể đồ sộ.
Tầm quan trọng của công trình còn vượt ra ngoài thời kỳ xây dựng ban đầu. Trong nhiều thế kỷ, nhà thờ Hồi giáo vẫn là một phần trung tâm của Sultanahmet, kết nối lịch sử Ottoman của thành phố với bản sắc hiện đại. Ngày nay, Nhà thờ Hồi giáo Xanh tiếp tục đón tiếp tín đồ và du khách, gìn giữ mục đích tôn giáo ban đầu đồng thời mang đến sự kết nối trực tiếp với quá khứ đế quốc của Istanbul.